شناخت و شستشوی تخصصی فرش کاشان | از تاریخچه بافت تا قالیشویی مهباف

فرش کاشان را قبل از هر چیزی باید یک اثر هنری و یک سند تاریخی دانست، نه یک کف‌پوش معمولی. شهری که زیر پایمان تاریخ می‌بافد و هنری که قرن‌ها در تار و پودش جا خوش کرده. اما این اثر گرانبها بعد از سال‌ها که در خانه‌ی ما می‌درخشد، برای اینکه سالم بماند به چه مراقبتی نیاز دارد؟ در این مقاله، هم با شکوه و عظمت فرش کاشان آشنا می‌شوید و هم می‌فهمید چرا شستشوی آن باید به دست کسانی سپرده شود که واقعاً این هنر را می‌شناسند.

کاشان؛ شهری که زیر پایمان تاریخ می‌بافد

کاشان را که می‌گوییم، یعنی شهری با قدمت هفت‌هزار ساله. تپه‌های باستانی سیلک هنوز هم رازهای اولین انسان‌های خردمند را در دل خودشان پنهان کرده‌اند. اما کاشان فقط کوزه‌های سفالی و باغ‌های گل‌سرخ نیست. این شهر را «پایتخت فرش دستبافت ایران» و «قلب صادرات فرش دستباف جهان» نامیده‌اند. سالانه بیش از ۱۵۰ هزار متر مربع فرش دستباف فقط در کاشان تولید می‌شود و هنر قالی‌بافی در این منطقه قدمتی سه‌هزار ساله دارد.

مهارت‌های سنتی قالی‌بافی کاشان در سال ۲۰۱۰ در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شده است. یعنی یک فرش کاشان، یک کف‌پوش ساده نیست؛ سفیری از فرهنگ و هنر این سرزمین است که قرن‌ها خاطره جمع می‌کند.

تولد یک شاهکار؛ از پشم مرینوس تا نقش لچک‌ترنج

برای اینکه بفهمیم یک فرش کاشان چقدر ارزش دارد، باید کمی با جزییات بافت آن آشنا شویم. اینجا هر گره یک قصه است و هر نقش، روایتی از بهشت.

مواد اولیه؛ از پشم گوسفند تا ابریشم ناب

همه‌چیز از مواد اولیه شروع می‌شود. در بافت قالی کاشان از پشم و کرک گوسفندی و ابریشم استفاده می‌شود. در برخی نمونه‌های خاص حتی از پشم شتر هم استفاده کرده‌اند. امروزه تار و پود فرش کاشان معمولاً از جنس پنبه است، اما در فرش‌های ابریشمی، تار و پود هم از ابریشم استفاده می‌شود.

اما راز نرمی خاص فرش کاشان چیست؟ حدود ۱۲۰ سال پیش، در دوران قاجار، شخصی به نام «حاج ملا محمدحسن محتشمی» پشم مرینوس را به ایران آورد و با کمک همسرش، از پشم‌های باقی‌مانده فرش بافت. از آن زمان به بعد، استفاده از این پشم در کاشان رواج پیدا کرد و به همین دلیل است که فرش‌های کاشان سطحی نرم و مخملی دارند، انگار که ابری زیر پایت پهن شده باشد.

گره‌ای که قرن‌ها دوام می‌آورد؛ هنر بافت کاشان

قلب تپنده‌ی قالی کاشان، گره نامتقارن فارسی است. این گره با ظرافت خاصی در کاشان بسته می‌شود، طوری که پشت فرش هم کاملاً یکدست و مرتب گره خورده است. استادکاران کاشانی نخ‌های پشم یا ابریشم را با این گره به چله می‌بندند و با دو ردیف پود افقی، کار را محکم می‌کنند.

تراکم گره در فرش‌های کاشان بین ۳۰ تا ۴۰ گره در هر رج است و در فرش‌های ظریف‌تر تا ۸۰ گره هم می‌رسد. هرچه تعداد گره‌ها بیشتر باشد، کار ظریف‌تر و باکیفیت‌تر است. حالا تصور کن در یک فرش بزرگ، میلیون‌ها گره با نظمی ریاضی‌وار و با عشق کنار هم نشسته‌اند تا یک اثر هنری خلق شود.

طرح‌هایی از بهشت؛ وقتی تخیل روی دار قالی می‌رقصد

کاشانی‌ها قبل از اینکه حتی یک گره بزنند، یک نقشه‌ی دقیق طراحی می‌کنند. معروف‌ترین و کلاسیک‌ترین طرح فرش کاشان، طرح لچک‌و‌ترنج است؛ یک ترنج (لوزی یا گرد) در وسط و چهار لچک (گوشه) در اطراف. این طرح از دوران شاه عباس رواج پیدا کرد. اما غیر از این، طرح‌های دیگری هم دارند:

• طرح شکارگاه: صحنه‌های شکار پادشاهان و درباریان
• طرح گلدانی: گلدان‌های پر از گل با ظرافت خاص
• طرح درختی: درختان بلند با شاخه‌های پربرگ
• طرح محرابی: مخصوص سجاده‌های نماز با طاق‌های کاشیکاری شده
• طرح بته‌جقه: همان طرح معروف ایرانی که از سرو و گل الهام گرفته شده

نقوش اسلیمی و ختایی هم از ارکان اصلی طراحی فرش کاشان هستند. این ظرافت‌ها یعنی وقتی می‌خواهیم فرش را بشوییم، باید خیلی دقیق باشیم؛ چون یک شوینده‌ی نامناسب می‌تواند این نقوش ظریف را برای همیشه از بین ببرد.

رنگ‌هایی که هرگز کهنه نمی‌شوند؛ هنر رنگرزی سنتی

شاید زیباترین بخش فرش کاشان، رنگ‌هایش باشد. پیشینه‌ی رنگرزی در کاشان به بیش از هفت هزار سال پیش برمی‌گردد. در قدیم، رنگ‌ها را از گیاهان می‌گرفتند؛ از روناس، پوست گردو، پوست انار و برگ انگور. زمینه‌ی بیشتر فرش‌ها به رنگ زرشکی (لاکی) با حاشیه‌ای آبی سیر است.

این رنگ‌های طبیعی نه تنها کهنه نمی‌شوند، بلکه با گذشت زمان، زیباتر و درخشان‌تر هم می‌شوند. به همین دلیل، در شستشو باید خیلی مراقب بود چون این رنگ‌های گیاهی به شوینده‌های قوی حساس هستند و ممکن است به هم بریزند.

از دیروز تا امروز؛ تاریخچه‌ی فرش کاشان

دوران صفوی؛ بهترین دوران قالی کاشان

تاریخچه‌ی فرش کاشان به دوران صفویه در قرن شانزدهم برمی‌گردد. در آن زمان، کاشان مرکز بافت قالی‌های درباری شد. شاه عباس صفوی نقش مهمی در رواج هنر قالی‌بافی کاشان داشت؛ در زمان او، قالی‌هایی از ابریشم و حتی با تارهای طلا و نقره در کاشان بافته می‌شد که امروزه به قالی‌های شاه‌عباسی معروفند.

سه دسته قالی تمام‌ابریشم از دوره‌ی صفویه به کاشان نسبت داده می‌شود که دو تای آنها جزو نفیس‌ترین قالی‌های جهان هستند. برخی از این شاهکارها الان در موزه‌ی متروپولیتن نیویورک و سایر موزه‌های بزرگ دنیا نگهداری می‌شوند.

دوره‌ی قاجار تا امروز؛ از اوج تا ثبت جهانی

در دوره‌ی قاجار، فرش کاشان به اوج شکوفایی رسید. از نخ‌های ابریشم و پشم مرغوب، فرش‌هایی با کیفیت فوق‌العاده بالا تولید می‌شد. جهانگردان مشهوری مثل مارکوپولو، شوالیه شاردن و آنتوان شرلی در سفرنامه‌هایشان از هنر قالی‌بافی کاشان تعریف کرده‌اند. شاردن می‌گوید: «در هیچ نقطه‌ای از ایران بیش از این شهر و اطراف آن، اطلس و مخمل، تافته و حریر و ابریشم مخلوط به زر و سیم بافته نمی‌شود».

امروز نزدیک به یک‌سوم جمعیت کاشان در صنعت فرش مشغول هستند و بیش از دو سوم قالی‌بافان را زنان تشکیل می‌دهند. این هنر از مادران و مادربزرگ‌ها به دختران منتقل می‌شود و مردان هم طراحی، رنگرزی، پشم‌چینی و دارسازی را به صورت کارآموزی یاد می‌گیرند. ابزار و روش‌های کار امروز تفاوت چندانی با نسل‌های قبل ندارد؛ همان دارهای عمودی، نخ‌های دست‌ریس، رنگ‌های طبیعی و همان گره‌های قدیمی.

چرا یک فرش کاشان به قالیشویی تخصصی نیاز دارد؟

حالا که این اطلاعات را خواندید، می‌دانید که فرش کاشان از الیاف حساس (پشم مرینوس و ابریشم)، رنگ‌های طبیعی (گیاهی) و گره‌های ظریف و فشرده درست شده است. قالیشویی‌های معمولی که از مواد شیمیایی قوی، برس‌های زبر و خشک‌کن‌های صنعتی استفاده می‌کنند، این سه بخش مهم را خراب می‌کنند:

1. الیاف را می‌سوزانند و شکننده می‌کنند.
2. رنگ‌های طبیعی را به هم می‌ریزند و کدر و مات می‌کنند.
3. گره‌ها را شل کرده و باعث ریزش فرش می‌شوند.

اینجاست که نقش یک قالیشویی حرفه‌ای و متخصص مثل مهباف، خیلی مهم می‌شود.

شستشوی اصولی فرش کاشان در قالیشویی مهباف

ما در مهباف می‌دانیم که هر فرش کاشان ویژگی‌های خاص خودش را دارد. به همین دلیل، برای همه فرش‌ها از یک روش استفاده نمی‌کنیم. مراحل شستشوی فرش کاشان در مهباف به این صورت است:

۱. دسته‌بندی و بررسی اولیه

وقتی فرش‌ها به مهباف می‌رسند، اول بر اساس جنس بافت (پشمی، ابریشمی، ابریشم‌تابیده) و نوع رنگ (طبیعی یا شیمیایی) دسته‌بندی می‌شوند. بعد کارشناسان، پارگی‌ها، گره‌های شل و هر مشکلی را یادداشت می‌کنند و تست رنگ می‌گیرند تا مطمئن شوند در شستشو، کوچکترین تغییری در رنگ ایجاد نمی‌شود.

۲. خاک‌گیری حرفه‌ای

فرش‌ها را با دستگاه‌های مخصوص خاک‌گیری می‌کنند که ذرات ریز و چسبیده به عمق الیاف را بیرون می‌کشند، بدون اینکه به بافت ظریف فرش آسیبی بزنند.

۳. شوینده‌های اختصاصی

ما از یک شوینده برای همه‌ی فرش‌ها استفاده نمی‌کنیم. برای هر فرش، با توجه به جنس الیاف، نوع رنگ و میزان کثیفی، یک ترکیب شوینده‌ی مخصوص در آزمایشگاه مجموعه ساخته می‌شود تا سلامت کامل رنگ و بافت تضمین شود.

۴. شستشوی کاملاً دستی

شستشو در مهباف کاملاً با دست انجام می‌شود. چند استادکار ماهر همزمان، تک‌تک نقاط فرش را با ظرافت و فشار مناسب می‌شویند تا همه‌ی لکه‌ها و آلودگی‌ها پاک شود.

۵. خشک کردن در فضای باز و زیر نور آفتاب

برخلاف بسیاری از قالیشویی‌ها که از خشک‌کن‌های صنعتی استفاده می‌کنند، ما فرش‌ها را در فضای باز و زیر نور آفتاب خشک می‌کنیم. آفتاب هم رطوبت را به آرامی می‌گیرد و هم خاصیت ضدعفونی‌کنندگی طبیعی دارد.

۶. کنترل کیفیت نهایی

بعد از خشک شدن، فرش‌ها با ذره‌بین و نور مناسب ورق می‌خورند تا از تمیزی و سلامت کامل آنها مطمئن شویم. بعد از تأیید نهایی، فرش را با کاورهای بهداشتی می‌پوشانیم و برای مشتری آماده می‌کنیم.

چرا مهباف را انتخاب کنیم؟

• ۷۰ سال تجربه: ما با فرش‌های دستباف بزرگ شده‌ایم و تفاوت فرش کاشان با سایر فرش‌ها را خوب می‌شناسیم.
• ضمانت کتبی: برای کارمان ضمانت کتبی می‌دهیم و تعهد می‌کنیم که فرش شما کاملاً سالم و با کیفیت عالی به دستتان برسد.
• مجهزترین مرکز: مهباف مدرن‌ترین و مجهزترین مرکز تخصصی شستشوی فرش دستباف در ایران است.
• ترکیب سنت و مدرنیته: ما روش‌های سنتی شستشو را با پیشرفته‌ترین تجهیزات خاک‌گیری و آزمایشگاه تخصصی شوینده‌ها ترکیب کرده‌ایم.

ما معتقدیم یک اثر هنری که در یونسکو ثبت شده، سزاوار بهترین مراقبت‌هاست.

سوالات متداول

راه‌های تماس با ما؛ ساده و بی‌دغدغه

اگر تصمیم گرفتی فرش کاشان را به ما بسپاری، خیالت راحت باشد. چند راه ساده برای ارتباط با ما وجود دارد که می‌توانی هرکدام را که راحت‌تر هستی انتخاب کنی.

---

فرش کاشان را که خواندی، حالا می‌دانی چه ارزشی دارد. ما ۷۰ سال است که با این فرش‌ها کار می‌کنیم و می‌دانیم چطور باید ازشان مراقبت کرد. اگر فرشت را به ما بسپاری، مطمئن باش با همان حوصله‌ای که بافته شده، شسته می‌شود و برمی‌گردد به خانه‌ات.

همین حالا یکی از راه‌هایی را که گفتم انتخاب کن و فرشت را به دست‌های امن بسپار.